De kern in het kort
- Engels is op de basisschool en in het voortgezet onderwijs meestal een verplicht vak.
- Een volledige vrijstelling is zeldzaam; in de praktijk gaat het vaak om ontheffing of aangepaste toetsing.
- Bij dyslexie zijn extra tijd, mondelinge toetsen en hulpmiddelen meestal realistischer dan een vrijstelling.
- Op het atheneum kan soms een ontheffing gelden voor de tweede moderne vreemde taal naast Engels, niet voor Engels zelf.
- In het voortgezet onderwijs heb je voor hulpmiddelen meestal een dyslexieverklaring nodig.
- Schoolbestuur of school beslist, dus een uitzondering is geen automatisch recht.
Wat een vrijstelling voor Engels in de praktijk betekent
Ik gebruik bewust twee woorden: vrijstelling en ontheffing. In schooltaal worden ze vaak door elkaar gebruikt, maar in de praktijk is het verschil belangrijk. Een vrijstelling betekent dat een leerling het vak of examen niet hoeft te doen; een ontheffing is een besluit van school of schoolbestuur om af te wijken van een verplicht onderdeel. Voor Engels zelf is dat in Nederland uitzonderlijk.
Het helpt om eerst de vraag goed te formuleren: wil je dat Engels helemaal vervalt, of wil je vooral dat de belasting kleiner wordt? Dat laatste is in veel gevallen realistischer. Zeker bij dyslexie zie je dat scholen vaker kiezen voor extra leestijd, een mondelinge toets of hulpmiddelen dan voor het wegstrepen van het hele vak. Juist daarom loont het om eerst te kijken op welk schoolniveau je kind zit, want daar zit het echte verschil.
Wanneer Engels verplicht blijft
Volgens de Rijksoverheid is Engels in meerdere onderwijsfasen een vast onderdeel van het programma. Dat klinkt streng, maar het voorkomt ook misverstanden: niet elke leerling met taalproblemen heeft recht op een vrijstelling.
| Onderwijsniveau | Status van Engels | Wat dit in de praktijk betekent |
|---|---|---|
| Basisonderwijs | Verplicht vak | De school kan de aanpak aanpassen, maar Engels blijft onderdeel van het lesprogramma. |
| Onderbouw vo | Verplicht vak | Leerlingen volgen Engels naast andere talen; een standaard vrijstelling is er niet. |
| Bovenbouw vmbo | Verplicht vak | Engels hoort bij de verplichte vakken in klas 3 en 4. |
| Havo en vwo | Verplicht vak | Engels blijft verplicht, ook al kunnen sommige andere talen anders worden ingericht. |
| Atheneum | Engels verplicht | Alleen de tweede moderne vreemde taal kan onder voorwaarden vervallen. |
In welke situaties een uitzondering mogelijk is
De ruimte voor afwijking zit vooral in het voortgezet onderwijs en vooral in de manier waarop een vak wordt gevolgd of getoetst. In de onderbouw van het vo is Engels verplicht, maar de school kan wel kijken naar begeleiding en hulpmiddelen. In de bovenbouw kan de school bij examens maatwerk organiseren, maar dat is iets anders dan het vak laten vallen.
De enige duidelijke uitzonderingsroute die ik hier echt wil benoemen, is die op het atheneum: daar kan in bijzondere gevallen ontheffing worden gegeven voor de tweede moderne vreemde taal. DUO noemt daarbij onder meer dyslexie en een andere moedertaal dan Nederlands of Fries als redenen. Het schoolbestuur beslist, en het is geen recht. Bovendien moet er soms een vervangend vak worden gevolgd dat even zwaar is als het vak waarvoor de ontheffing geldt.
Voor Engels zelf ligt de lat dus veel hoger. Een leerling met dyslexie krijgt meestal geen vrijstelling voor het vak Engels, maar wel een combinatie van aanpassingen die het vak haalbaar maken. Dat is in de praktijk ook vaak slimmer, omdat Engels later in de schoolloopbaan en soms in vervolgonderwijs gewoon weer terugkomt.
Welke ondersteuning leerlingen met dyslexie meestal krijgen
Hier zit vaak de grootste winst. De Rijksoverheid geeft aan dat scholen zelf bepalen welke hulpmiddelen ze inzetten en hoe ze leerlingen met dyslexie begeleiden. In het voortgezet onderwijs zie je in de praktijk vooral deze oplossingen:
- extra tijd bij toetsen en examens;
- vaker een mondelinge toets in plaats van alleen schriftelijk werk;
- een daisyspeler of luisterondersteuning;
- een computer met spellingcontrole;
- extra begeleiding bij lezen, spelling of taal.
Voor leerlingen in het voortgezet onderwijs is een dyslexieverklaring meestal nodig om voor zulke hulpmiddelen in aanmerking te komen. Die verklaring moet afkomstig zijn van een erkende psycholoog of orthopedagoog die gespecialiseerd is in leerstoornissen. Dat klinkt administratief, maar het voorkomt discussies achteraf: zonder duidelijke onderbouwing wordt een verzoek vaak te vaag gevonden.
Op de basisschool werkt het anders. Daar gaat het meestal om gerichte ondersteuning, een dyslexieprotocol of afspraken in het zorgplan van de school. Ik zie in de praktijk dat ouders soms meteen om een vrijstelling vragen, terwijl een betere aanpak juist bestaat uit rustigere instructie, meer herhaling en minder straf op foutjes die losstaan van de inhoud. Daarmee blijft Engels haalbaar zonder dat je het vak onnodig uit het rooster haalt.
Hoe je een verzoek bij school goed onderbouwt
Een goed verzoek begint niet met de vraag om “het vak weg te halen”, maar met de vraag wat je kind nodig heeft om eerlijk mee te kunnen doen. Hoe concreter je bent, hoe makkelijker school kan beoordelen of er ruimte is voor aanpassing.
- Breng scherp in kaart waar het probleem zit: lezen, luisteren, schrijven, tempo of toetsdruk.
- Verzamel de dyslexieverklaring en relevante observaties van school of begeleider.
- Vraag een gesprek aan met mentor, zorgcoördinator of examenverantwoordelijke.
- Vraag expliciet welke aanpassingen mogelijk zijn voor lessen, repetities en examens.
- Laat afspraken schriftelijk bevestigen, zodat ze niet verdwijnen tussen e-mails en overdrachten.
Als het om een ontheffing op het atheneum gaat, moet je verzoek nog specifieker zijn. Dan helpt het om uit te leggen waarom juist de tweede moderne vreemde taal een blokkade vormt en welk vervangend vak nog past binnen het rooster en de profieleisen. Mijn ervaring is dat een school veel sneller meedenkt als het verzoek laat zien dat je het hele traject overziet, niet alleen het probleem van vandaag.
Een praktische extra stap: check vóór de toetsperiode of de afspraken ook echt in het examendossier of ondersteuningsplan staan. Daar gaat het in de praktijk vaak mis, niet bij de inhoud van het besluit maar bij de uitvoering ervan.
Wat je doet als school geen vrijstelling geeft
Een weigering betekent niet meteen dat je nergens meer terechtkunt. Vaak zegt de school eigenlijk: “niet deze vorm”, terwijl er nog wel andere oplossingen openstaan. Dan is het verstandig om te vragen welke aanpassing wél mogelijk is en waarom de gevraagde vrijstelling niet past binnen de regels.
Let vooral op drie dingen. Ten eerste: is er onderscheid gemaakt tussen ondersteuning en ontheffing, of is alles op één hoop gegooid? Ten tweede: heeft de school gekeken naar toetsing, tempo en hulpmiddelen, of alleen naar het eindresultaat? Ten derde: is er gesproken over een alternatief dat voor je kind werkbaar is, zoals mondeling toetsen of extra tijd?
Bij een afwijzing is het dus meestal verstandiger om het gesprek te verleggen van “geen Engels meer” naar “welke vorm van Engels is nog haalbaar”. Dat klinkt kleiner, maar levert vaak meer op. En in een schoolsysteem waarin Engels structureel terugkomt, is dat meestal ook de route met de meeste kans op succes.
Wat je nog slim regelt vóór de toets- en examenweken
Ik zou hier niet mee wachten tot de spanning al hoog is. In de aanloop naar repetities, schoolexamens en centrale examens wordt duidelijk of de gekozen aanpak echt werkt. Dan is er nog tijd om bij te sturen, in plaats van pas te ontdekken dat een regeling te laat of te vaag is vastgelegd.
Voor gezinnen met een kind met dyslexie is timing vaak beslissend. Vraag daarom ruim op tijd na of de verklaring nog actueel is, of de gekozen hulpmiddelen ook op Engelse toetsen gelden en of de school weet wat wel en niet toegestaan is binnen de examenregels. Vooral bij taalvakken is de exacte afbakening belangrijk, omdat niet elk hulpmiddel automatisch overal mag worden gebruikt.
Mijn nuchtere advies: zet in op wat aantoonbaar helpt. Voor de meeste leerlingen betekent dat geen volledige vrijstelling voor Engels, maar een combinatie van duidelijke afspraken, redelijke aanpassingen en consequente uitvoering. Wie die drie dingen goed regelt, maakt de weg naar Engels vaak een stuk rustiger en voorspelbaarder.
